प्रधानमन्त्रीको राष्ट्रसंघ महासभा सम्बोधनः नेपाल र ग्लोबल साउथको आवाज
१. किन महत्त्वपूर्ण छ यो भ्रमण
नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) आज संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औं महासभामा सहभागी हुन न्यूयोर्क प्रस्थान गर्दै हुनुहुन्छ। प्रधानमन्त्री बनेपछि यो उहाँको पहिलो विदेश भ्रमण हो। गत मार्च २७ मा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले २०२६ को आम निर्वाचनमा ठूलो बहुमतका साथ विजय हासिल गरेपछि ३६ वर्षीय बालेन विश्वकै सबैभन्दा कान्छो कार्यरत राष्ट्र-प्रमुखको रूपमा सत्तामा आउनुभएको हो। महासभाको साधारण बहस सत्रमा उहाँले सेप्टेम्बर २४ मा सम्बोधन गर्नुहुनेछ भने सेप्टेम्बर २६ मा स्वदेश फर्किनुहुनेछ।
यो भ्रमणको समय र प्रकृति स्वयंमा राजनीतिक सन्देशवाहक छ। शुरूमा परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालको नेतृत्वमा मात्र प्रतिनिधिमण्डल पठाउने योजना थियो। तर गत अगस्ट २६ मा भोटेकोशी र त्रिशूली नदी बेसिनमा आएको विनाशकारी बाढीपछि १ हजार ३०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु र अन्य हजारौँ बेपत्ता भएपछि सरकारले योजना परिवर्तन गरी स्वयं प्रधानमन्त्रीलाई नै प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व दिने निर्णय गर्यो। संसदका विभिन्न दलका सांसदहरूले समेत प्रधानमन्त्री स्वयं महासभामा गई नेपालको पक्ष राख्नुपर्ने माग राखेका थिए।
२. सम्बोधनका सम्भावित मुख्य विषयवस्तु र तर्कहरू
परराष्ट्र मन्त्रालयका अधिकारीहरूका अनुसार प्रधानमन्त्री शाहको सम्बोधन प्रमुख रूपमा निम्न विषयमा केन्द्रित हुने अपेक्षा गरिएको छ:
- जलवायु परिवर्तन र हिमाली संकट: विश्वव्यापी कार्बन उत्सर्जन र बढ्दो तापक्रमका कारण हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी विष्फोट (GLOF) जस्ता विपत्तिहरू बढ्दै गएको तथ्य र भोटेकोशी–त्रिशूली त्रासदीलाई प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्ने।
- अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र क्षतिपूर्तिको माग: विपद् उद्धार, पुनर्निर्माण र वित्तीय सहयोगका लागि विश्व समुदायलाई आह्वान गर्ने, साथै जलवायु न्याय (Climate Justice) र 'लस एन्ड ड्यामेज फन्ड' जस्ता संयन्त्रबाट हिमाली मुलुकहरूका लागि छुट्टै व्यवस्थाको माग गर्ने।
- बहुपक्षवाद (Multilateralism) प्रति प्रतिबद्धता: नेपालले परम्परागत रूपमा संयुक्त राष्ट्रसंघको बहुपक्षीय संरचना, शान्ति स्थापना र दिगो विकास लक्ष्यहरूप्रति गरेको योगदानलाई पुनः प्रष्ट पार्ने।
- भूपरिवेष्ठित र अल्पविकसित मुलुकको हैसियत: व्यापार सहजीकरण, प्रविधि हस्तान्तरण र विकास सहायतामा नेपाल जस्ता भूपरिवेष्ठित तथा अल्पविकसित मुलुकको विशेष आवश्यकतालाई अन्तर्राष्ट्रिय एजेन्डामा राख्ने प्रयास।
- शान्ति सेनामा योगदान र विश्वव्यापी सुरक्षा: संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति स्थापना अभियानमा नेपालको दशकौं लामो योगदानलाई स्मरण गराउँदै विश्व शान्तिप्रतिको प्रतिबद्धता दोहोर्याउने।
यी विषयवस्तुहरू नेपालले विगतमा पनि महासभामा उठाउने गरेको भए पनि, यसपटक हालैको ठूलो मानवीय क्षतिका कारण सम्बोधनमा भावनात्मक र तथ्यगत गहिराइ थपिने देखिन्छ। यो बालेनको पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय भाषण भएकाले उहाँको कूटनीतिक शैली र व्यक्तित्व कस्तो देखिन्छ भन्ने कुरा पनि अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमको चासोको विषय बनेको छ।
३. नेपाल र ग्लोबल साउथका लागि महत्त्व
उहाँको सम्बोधन नेपालका लागि दोहोरो अर्थमा महत्त्वपूर्ण छ। पहिलो, यसले नयाँ सरकारको विदेश नीतिको दिशा र प्राथमिकता विश्व समक्ष पहिलोपटक प्रस्तुत गर्ने अवसर दिन्छ, विशेषतः रास्वपा नेतृत्वको सरकारले परम्परागत भूराजनीतिक सन्तुलन (भारत–चीन–अमेरिका) लाई कसरी व्यवस्थापन गर्छ भन्ने संकेत विश्वले पाउनेछ। दोस्रो, भोटेकोशी–त्रिशूली विपत्तिलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गरेर तत्काल उद्धार, राहत र दीर्घकालीन पुनर्निर्माणका लागि वित्तीय तथा प्राविधिक सहयोग जुटाउने प्रत्यक्ष कूटनीतिक अवसर हो।
व्यापक रूपमा हेर्दा, यो सम्बोधन 'ग्लोबल साउथ' का साना तथा जलवायु-जोखिमयुक्त मुलुकहरूको साझा आवाजसँग पनि जोडिन्छ। हिमाली र टापु राष्ट्रहरूले वर्षौंदेखि उठाउँदै आएको जलवायु परिवर्तनमा नगण्य योगदान पुर्याउने मुलुकहरूले नै सबैभन्दा बढी मार खेप्नुपरेको छ भन्ने तर्कलाई बालेनको सम्बोधनले अझ बलियो बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। यसरी नेपालको स्वर अफ्रिका, दक्षिण एसिया र प्रशान्त टापु क्षेत्रका कमजोर अर्थतन्त्र भएका मुलुकहरूको साझा चासोसँग मिल्न सक्छ, जसले नेपाललाई साना राष्ट्रहरूको विश्वसनीय प्रवक्ताको रूपमा उभ्याउन सक्छ।
४. विश्व नेताहरूसँग भेटवार्ता: ट्रम्पसँग भेट हुने कि नहुने?
परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार प्रधानमन्त्री शाहले न्यूयोर्कमा संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसलाई भेट्ने कार्यक्रम पक्का भइसकेको छ, जसमा नेपालको विपद् प्रतिकार्य र संयुक्त राष्ट्रसंघसँगको दीर्घकालीन सहकार्यका विषय उठ्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसबाहेक सामान्य प्रचलन अनुरूप केही द्विपक्षीय र बहुपक्षीय भेटघाटहरू पनि तालिकामा राखिएका छन्। यद्यपि प्रतिनिधिमण्डल साना राखिएको र भ्रमण छोटो हुने भएकाले यस्ता भेटघाटको संख्या सीमित रहने बताइएको छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग औपचारिक द्विपक्षीय भेटवार्ता हुने वा नहुने भन्नेबारे हालसम्म नेपाल वा अमेरिकी पक्षबाट कुनै आधिकारिक पुष्टि भएको छैन। महासभाको 'उच्चस्तरीय साता' मा अमेरिकी राष्ट्रपतिले थुप्रै साना तथा मझौला राष्ट्रका नेतासँग छोटो साइडलाइन भेट गर्ने गरेकाले त्यस्तो संभावनालाई पूर्णतः नकार्न सकिन्न। तर हालसम्मका समाचार स्रोतहरूले यस्तो भेट निश्चित भएको जनाएका छैनन्। यदि यस्तो भेट हुन गयो भने, नेपालका लागि यो भूराजनीतिक दृष्टिले (विशेष गरी अमेरिकाको 'मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन' लगायतका सहयोग परियोजना र क्षेत्रीय रणनीतिक सन्तुलनका सन्दर्भमा) उल्लेखनीय तथा महत्वपूर्ण हुनेछ। यसका अतिरिक्त, दक्षिण एसियाली तथा अन्य विकासशील मुलुकका नेताहरूसँग सीमित तर सार्थक भेटघाटहरू हुने संभावना बढी देखिन्छ।
५. बालेन भ्रमणका अन्य पक्ष
यो भ्रमणको समयमै नेपालमा गत हप्ताहरूमा माथिल्लो त्रिशूली–१ सुरुङबाट थप शव फेला परेको र उद्धार कार्य अझै जारी रहेको समाचार आइरहेको छ, जसले सम्बोधनको गम्भीरता र समयसापेक्षता थप स्पष्ट पार्छ। साथै, बाढी पछिको विद्युत् आपूर्ति संकट कम गर्न भारतले नेपाल विद्युत् प्राधिकरणलाई दैनिक १८ घण्टा विद्युत् निर्यात स्वीकृत गरेको जस्ता छिमेकी मुलुकबाट आएको सहयोगका खबरले पनि यो भ्रमणलाई परिपूरक सन्दर्भ प्रदान गर्छन्। यी सबै घटनाक्रमले बालेनको सम्बोधनलाई एउटा कूटनीतिक औपचारिकताभन्दा बढी, प्रत्यक्ष मानवीय आवश्यकतासँग जोडिएको आह्वानको रूपमा स्थापित गर्छन्।
समग्रमा, बालेनको यो पहिलो विदेश भ्रमण र महासभा सम्बोधन नेपालको कूटनीतिक इतिहासमा एउटा कसीको क्षण हो, जहाँ एक युवा, गैरपरम्परागत पृष्ठभूमिबाट आएका नेताले प्राकृतिक विपत्तिबाट थलिएको मुलुकको वेदना र ग्लोबल साउथको साझा चासोलाई विश्व मञ्चमा कति प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गर्न सक्छन् भन्ने कुरा हेरिनेछ। यसको नतिजा, चाहे त्यो तात्कालिक वित्तीय सहयोगको रूपमा होस् वा दीर्घकालीन जलवायु न्यायको वार्तामा नेपालको स्थान बलियो बनाउने रूपमा, आगामी महिनाहरूमा स्पष्ट हुनेछ।
सन्दर्भ सामग्री
- The Kathmandu Post - "Prime Minister Balendra Shah to lead Nepali delegation to UN General Assembly" (सेप्टेम्बर ३, २०२६) – www.kathmandupost.com
- The Kathmandu Post - "Nepal PM Balendra Shah to address UN General Assembly on September 24" (सेप्टेम्बर ५, २०२६) – www.kathmandupost.com
- The Statesman - "Balen Shah to lead Nepal at UNGA 2026; set to raise climate change and deadly flood crisis" – www.thestatesman.com
- Business Standard / PTI - "Nepal PM Balen Shah to highlight climate change, flood losses at UNGA" (सेप्टेम्बर ११, २०२६) – www.business-standard.com
- IANS - "Nepal PM Shah to make first foreign trip with UNGA visit" (सेप्टेम्बर १८, २०२६) – www.ianslive.in
- ThePrint / PTI - "Nepal PM Shah to leave for New York on Tuesday to attend UN General Assembly" (सेप्टेम्बर २१, २०२६) – www.theprint.in
- Nepalnews English - "PM Balen Shah to meet UN Secretary-General Guterres in New York" – www.english.nepalnews.com
- ePardafas - "PM Balendra Shah to Address UN General Assembly on September 24" – www.english.pardafas.com
- Wikipedia - "Balen Shah", "Balen Shah cabinet" (जीवनी तथा मन्त्रिपरिषद् सम्बन्धी विवरणका लागि)